July 23, 2013

आकाश पांघरूनी...


आकाश पांघरूनी जग शांत झोपले हे
घेऊन एकतारी गातो कबीर दोहे...





संगीताच्या नावाखाली आज बराचसा सुरू असलेला थिल्लरपणा, उथळपणा, जाहिरातबाजी, रातोरात होणारे इंडियन, चायनीज, जॅपनीज आणि कुठलेकुठले आयडॉल्स, महागायक, महागायिका, महागुरु, रातोरात झालेले गौरव महाराष्ट्राचे...!

या सगळ्यांपासून दोन-पाच मिनिटं का होईना, थोडं दूर जायचं आहे? केवळ आणि केवळ तृप्ती आणि समाधान देणारं एक अतिशय साधं परंतु तितकंच सुरेख गाणं ऐकायचंय?

मग मधुकर जोशींनी लिहिलेलं, दशरथ पुजारींनी बांधलेलं आणि हळव्या स्वराच्या सुमनताईंनी गायलेलं हे गाणं कृपया ऐका..

गगनात हासती त्या स्वप्नील मंद तारा
वेलीवरी सुखाने निजला दमून वारा
कालिंदीच्या तिरी या जळ संथ संथ वाहे..

कुठे २-४ गाणी धड नाही गायलीत तर लगेच दूरदर्शनद्वारा मिळणारी डोक्यात हवा जाणारी, संगीताला घातक असणारी अनाठायी, अवाजवी प्रसिद्धी..मग लगेच मोठमोठाले झगमगटाचे दिमाखदार संगीत सोहळे, ज्यांना गाण्यातला सा देखील माहीत नाही, परंतु नाट्यचित्रसृष्टीतले केवळ सेलिब्रिटी आहेत म्हणून, परंतु संगीताच्या दृष्टीने सर्वथा केवळ अपात्र असणार्‍या व्यक्तिंच्या कॉमेन्ट्स, त्यांची कवतिकं, आणि त्याच संगीतसंध्येच्या निमित्ताने त्यांच्या नवीन येणार्‍या एखाद्या चित्रपटाची जाहिरातबाजी किंवा प्रोमोज..!

संगीतसाधना करणार्‍या माझ्या प्रिय मित्रमैत्रिंणींनो, दमलेल्या त्या वार्‍यासारखीच कदाचित तुमची अवस्था झाली असेल.. तेव्हा त्याच्याच प्रमाणे एखाद्या वेलीवर जरा सुखाने विसावा.. थोडं चिंतन-मनन करा.. केवळ आनि केवळ निखळ, निर्व्याज साधना कशी करता येईल याचा थोडा विचार करा इतकाच विनम्र सल्ला..!

भरला स्वरात त्याच्या भक्तीतला सुगंध
ओठांत आगळाच आनंद काहि धुंद
त्याच्या समोर पुढती साक्षात देव आहे

सारं जग शांत निजलेलं आहे.. कुठलीही जाहिरातबाजी, गोंगाट न करता केवळ एक एकतारी घेऊन दोहे गाणार्‍या त्या कबीराकडून खूप शिकण्यासारखं आहे.. तो फक्त स्वत:च्या समाधानाकरता, स्वानंदाकरता गातो आहे, आणि म्हणूनच पर्यायाने तो त्या श्रीहरीकरता गातो आहे.. आणि त्यामुळेच त्याच्या स्वराला भक्तीचा सुगंध आहे..

सारं जग शांत निजलेलं असताना तो श्रीहरी मात्र त्याचं गाणं तल्लीनतेने ऐकतो आहे... वर म्हटल्याप्रमणे,

त्याच्या समोर पुढती साक्षात देव आहे..!

काहूर अंतरीचे भजनात लोप होई
भक्तीत श्रीहरीच्या मन हे रमून जाई

मला किती एस एम एस मिळतील?, मी जिंकेन का?, मग लगेच मला रातोरात एखाद्या अल्बममध्ये गाण्याचा चान्स मिळेल का?..

नसू देत असं कुठलंही भयानक काहूर तुमच्या अंतरी..!

बघा बुवा पटलं तर.. नायतर द्या सोडून.. पण हे गाणं मात्र नक्की ऐका..

-- तात्या.

July 14, 2013

एकलम खाजा...

हल्ली च्यामारी गोटे कुठेच मिळत नाहीत..

आमच्या लहानपणी गोटे मिळायचे.. गोट्या नव्हेत..

गोटे.

छानसे सिमेन्टने बनवलेले गोल, गु़ळगुळीत गोटे..त्यांना 'ढप' असेही म्हणत..आम्ही सताठ जण मग रोज गोटे खेळायचो..

मातीतच गोट्याच्या आकाराची आणि तेवढीच खोल अशी लहानशी गोलाकार खळी खणायची. त्याला गल किंवा गली म्हणत..

मग सर्वांनी एका ठराविक अंतरावरून त्या गलीच्या दिशेने चकायचं.. ज्याचा गोटा गलीच्या जास्ती जवळ जाईल त्याची पहिली पाळी..

सुरवातीची एकलम खाजाची गल कंपलसरी.. एकलम करण्यापूर्वी वीतेला परवानगी नाही..एकलम झाल्यानंतर मग वीत घेऊन गोटा मारायला परवानगी.. त्यातदेखील वीत ढापणं हा प्रकार असे. हळूच, सगळ्यांच्या नकळत करंगळीच्या पुढे आंगठा टाकायचा आणि वीत वाढवायची..त्याला वीत ढापणं असं म्हणत.. मग 'ए..वीत ढापतो का रे..? या वरून भांडणं..

एकदा एकलम झाला की मग दोन नंबर पासून ते दहा नंबरापर्यंत म्हणजे धोबीराजा पासून दस्सी गुलामापर्यंत दुस-यांचे गोटे मारायचे.. गल भरून देखील नंबर वाढवत येत असे..

मग अकरा नंबर म्हणजे अक्कल खराटाला गल कंपलसरी.. तिथे चुकून जर कुणाच्या गोट्याला टोला मारला तर पुन्हा पनिशमेन्ट म्हणून एकलमपासून खेळायचं. अक्क्लची गल जशी कंपलसरी तसं बाराचा म्हणजे बक्कल किंवा बाल मराठाचा टोला कंपलसरी..तिथे जर चुकून गोटा गल्लीत गेला तरी पुन्हा एकलमची पनिशमेन्ट..

एकलमच्या गलीआधीपासून ते एकलम झाल्यापसून ते बक्कलपर्यंत केव्हाही जर दुस-याच्या गोट्याला टोला मारून आपला गोटा जर गल्लीत गेला तर कॉम्प्लीमेन्टरी सुटका..!

या खेळातल्या १ ते १२ आकड्यांची नावंही मजेदार होती. मला आज ती इतक्या वर्षांनीही जशीच्या तशी आठवतात..

एकलम खाजा
धोबी राजा
तिराण बोके
चारी चौकटे
पंचल पांडव
सैय्या दांडव
सप्तक टोले
अष्ठक नल्ले
नवे नवे किल्ले
दस्सी गुलामा
अक्क्ल खराटा
बाल मराठा..

अशी छान यमकबिमक असलेली नावं होती..शिवाय साईड सबकुछ, नो कुछ, हलचूल..असे काही खास परावलीचे शब्दही होते..

सर्वात शेवटी जो उरेल त्याच्यावर पिदी.. त्याने शिक्षा म्हणून धावत जाऊन तीन लांब उड्या मारायच्या. तिसरी उडी जिथे पडेल तिथे त्याने आपला गोटा ठेवायचा. इतरांनी मग त्याच्या गोट्याच्या जास्तीत जास्त जवळ जाईल असं चकायचं आणि त्याचा गोटा मारायचा..पुन्हा मग पिदी सुरू.. एखाद्याला पिदवणे..त्यावरून पिदी हा शब्द पडला असावा.. जेव्हा कुणाचाच गोटा लागणार नाही तेव्हाच त्याची पिदीची शिक्षा पूर्ण व्हायची आणि मग पुन्हा सगळ्यांनी चकून नवा डाव सुरू करायचा..एखाद्याची एकलमची गलदेखील भरली गेली नसेल तर त्याच्यावर डबल पिदी..पिदीचा गोटा ठेवल्यावर जर चकताना कुणाचा डायरेक्ट नेम लागला तर ६ उड्यांची पिदी..!

काय साली मजा यायची हे गोटे खेळताना..! कुठल्याही वाण्याकडे हे गोटे अगदी सहज मिळत.. मला ती हे सिमेन्टचे गोटे भरलेली वाण्याकडची काचेची बरणी आजही आठवते, डोळ्यासमोर दिसते..!

टणट्णीत सिमेन्टच्या गोट्याने दुस-या गोट्याला नेम मारताना जाम मजा यायची.. कडक मस्त असा आवाज यायचा.. उकिडवं बसून डावा हाताचा आंगठा जमिनीवर टेकून डाव्या हाताच्या मधल्या बोटात उजव्या हाताने गोटा धरून कडक नेम मारायचा..

तेव्हा आम्हाला आता मिळतात तसे मोठमोठ्या मॉलमधून घेतलेले महागडे छान छान रंगीत कपडे नव्हते.. साधी हाफ प्यॅन्ट आणि गंजीफ्रास..खेळता खेळता अगदी भरपूर मळून जायचे हे कपडे..कारण घामेजलेले मातीचे हात हाफप्यॅन्टीला किंवा गंजिफ्रासालाच पुसायची साधीसोपी रीत होती तेव्हा.. स्वच्छतेच्या अतिरेकाच्या वगैरे भयानक कल्पना नव्हत्या....

"तंदुरुस्ती की रक्षा करता है लाईफबॉय, लाईफबॉय है जहा तंदुरुस्ती है वहा.." हे छानसं गाणं म्हणत अतिशय साधीसुधी अशी लाईफ बॉयची अंघोळ करायची पद्धत होती...

आज मला कुठेच कुणी मुलं हे गोटे खेळताना दिसत नाही याचं दु:ख होतं खूप. वाईट वाटतं..

स्वतःच्या घरी छान छान एसीमध्ये बसून अत्यंत कृत्रीम असे संगणकीय व्हिडियो गेम की कुठलेसे खेळ खेळायची पद्धत आहे आता..

चालायचंच.. कालय तस्मै नमः..

काळाच्या ओघात आमचे एकलम खाजा, धोबीराजा कधी, कुठे नाहिसे झाले, कुठे हरवले ते कळलंच नाही..!

-- डब्बल पिदितला तात्या.

July 02, 2013

ओले अंजीर आणि बेळगावी कुंदा..!

एकदा सहजच अण्णांना भेटायला कलाश्रीमध्ये गेलो होतो. बाहेरच्या खोलीत अण्णा निवांतपणे बसले होते. 'काय कसं काय, मुंबई काय म्हणते, केव्हा आला ठाण्याहून..' असे जुजबी प्रश्न अण्णा विचारत होते. जरा वेळाने तेथे वत्सलाताई आल्या. त्यांनी मला ओले अंजीर दिले. अतिशय गोड आणि सुरेख होते.. मी ते अंजीर पटापट मटकावले परंतु मला प्रश्न असा पडला की त्याची देठं टाकायची कुठे? मग बाहेर जाताना ती सोबत न्यायची आणि टाकून द्यायची असं मी ठरवलं आणि तसाच बसून राहिलो..

माझी चुळबुळ वत्सलाताईंच्या लक्षात आली.. 

'माझ्याजवळ द्या ती देठं इकडे.. मी टाकते.."

त्या इतक्या सहजतेने म्हणाल्या की मलाच ती देठं त्यांच्या हातात देतांना अवघडल्यासारखं वाटलं..

"यांना तो बेळगावी कुंदापण दे.." अण्णा म्हणाले..

ताईंनी लगेच तत्परतेने आत जाऊन माझ्याकरता तो कुंदा आणला..

मग निरोप घेतला..

अण्णांनी विचारलं, "कसे जाणार?" 

अण्णांना एकूणच रस्ते, गाड्या यात विलक्षण इंटरेस्ट.. :)

"साडेचारची कोयना आहे.. ती पकडणार.."

हां हां बरोबर.. कोयना आठपर्यंत जाईल ठाण्याला.."

जगभर प्रवास केलेल्या अण्णांनी 'मी कोयना एक्सप्रेस पकडून ठाण्याला जाणार..' या प्रवासातदेखील इतकी उत्सुकता दाखवली की मला गंमतच वाटली..! :)

असो.. आता फक्त आठवणी आहेत..!

तात्या.

July 01, 2013

बुड बुड घागरी.. :)

स्नान, अंघोळ आणि तिचे नानाविध प्रकार आणि नानाविध रुपं..

"छ्या लेका दूर हो..४-४ दिवसात अंघोळ कर नाहीस.." इथपासून ते रोज छान छान श्रीमंती टबात ऊन ऊन पाण्यात अंघोळ करणारे..!

मुंबै उपनगरी रेल्वेतून जाताना बरेच वेळा काही भय्ये साधारणपणे लालसर चड्डीवर अंघोळ करताना फार सुरेख दिसतात.. डोक्याला शांपूबिंपू असली श्रीमंती भानगड नाही. ‌साबणच लावतात डोक्याला आणि थंड पाण्यानेच अंघोळ करतात..

पण मी एक पाहिलं आहे.. बारा महिने थंड पाण्याने अंघोळ करणारे बरेचवेळा स्वताःचीच बढाई मारताना दिसतात..

"कितीही थंडी असो.. मी बारा महिने थंड पाण्याने अंघोळ करतो..ह्या ह्या ह्या... "

अशी फुशारकी मारतात..

अंघोळ.. एक प्रसन्न प्रकार..

पूर्वी बंब असायचे. झकासपैकी कढत कढत पाणी देणारे बंब.. आता गिझर, गॅसगिझर आले..

'काय पण म्हणा.. बंबातल्या पाण्याने अंघोळ करायची मजाच वेगळी.. ' हे म्हणणारे आता फार कमी राहिलेत..

उन्हाळ्याच्या सुट्टीत गावाला मनसोक्त केलेली विहिरी-नदीतली अंघोळ.. व्वा..! आडातलं पाणी बाकी काय आल्हाददायक गार असतं..!

गंगा-गोदावरी आदी तिर्थात केलेली अंघोळ.. हरिद्वार-अलाहाबाद आदी कुंभात केलेली अघोळ... व्वा..!

सहज लिहायला बसलो.. पण किती प्रकार सुचताहेत अंघोळीचे.. साला, लेखणी प्रसन्न आहे आपल्याला.. भाईकाकांचा भक्कम आशिर्वाद आहे.. :)

ब्राह्मणात नाही, पण इतर बऱ्याच जातीत मयताला घालतात ती अंघोळ.. तेव्हाची रडारड.. भसाभस पाणी ओतत असतात त्या मयतावर.. त्याला बिचाऱ्याला पत्ताच नसतो.. माझ्या ओळखीच्या एका म्हाताऱ्याचं मयत. चमत्कारिक कुबड होतं त्या बिचाऱ्याला. त्याच्या पायावर पाणी घातलं की तो डोक्याकडनं उठून बसायचा.. आणी डोक्यावर पाणी घातलं की पाय वर करायचा..!

लहानपणीची आई-आज्जीने घातलेली काऊचीऊची अंघोळ.. नंतर तीट-पावडर.. व्वा..!

नरकचतुर्दशीची दिवाळीच्या पहाटे छान सुगंधी तेल-उटण्याचं अभ्यंग स्नान..

डोक्याला छान खोबरेल तेल लावून छान कढत पाण्याने बहिणीने घातलेली भाउबिजेची अंघोळ..!

"अरे जा आता अंघोळीला.. "

"हे काय, तुमची अंघोळ वगैरे झाली वाटतं.. "

"आज पाणी नाही.. अंघोळीला बुट्टी.. "

"लांबून प्रवासाहून आलाय. घ्या जरा अंघोळ वगैरे करून.. आमटीभात तयार आहे.. "

"साल्याच्या नावाने अंघोळ केली.. "

अंघोळीच्या बाबतीतले असे असंख्य संवाद..

एक अंघोळ मात्र खूप उदास. नकोशी वाटणारी.. स्मशानात अग्नी देण्यापूर्वीची किंवा मयताहून आल्यानंतरची अवेळी अंघोळ..

पण त्या अंघोळीने आप्तस्वकियांच्या आठवणी, त्यांचे प्रेमळ स्पर्श, त्यांची शाबासकी, माया, ममत्व.. कधीच वाहून जात नाही. बादलीभर पाण्याची ती ताकद नाही..!

बराय तर मंडळी.. पाणी तापलं आहे. आलोच दोन तांबे घेऊन..! :)

-- तात्या अभ्यंकर.

June 26, 2013

मधुशाला भाग २


मधुशाला भाग २

कृपया येथे ऐका - http://www.youtube.com/watch?v=N_A29EVM_-c

बने पुजारी प्रेमी साकी, गंगाजल पावन हाला,
रहे फेरता अविरत गति से मधु के प्यालों की माला

बसंतशी मिळताजुळता सतारीचा सुंदर तुकडा..पूर्वी थाटाचे स्वर.. गंगाजलवरचा पंचम गंगाजलाइतकाच पवित्र, आरस्पानी..!

साकी झालेला पुजारी आणि गंगाजल पावन हाला.. हा प्रेमी, हा साकी, हा पुजारी.. मधुचे प्याले अविरत गतीने सतत भरते ठेवतो..रितेपणा माहीत नाही त्या प्याल्यांना..! 'अविरत गती..' ही खूप छान फ्रेज वापरली आहे बच्चनसाहेबांनी..

'और लिये जा, और पीये जा', इसी मंत्र का जाप करे'
मैं शिव की प्रतिमा बन बैठूं, मंदिर हो यह मधुशाला

लूट हा मधु दोन्ही हातांनी भरभरून. रिचव ते प्याल्यामागून प्याले.. हाच जणू काही मंत्र..

मै शिव की.. सारेगसा.. पुढे मंद्रातले 'नीध' जोडा पाहू सायलेन्ट.. किती छान छाया पडेल शुद्धकल्याणाची..! काय सात्विकता त्या शुद्धगंधाराची..! शिवाइतकीच सत्य आणि सुंदर..!

मैं शिव की प्रतिमा बन बैठूं, मंदिर हो यह मधुशाला..

वा..!

याच्यानंतरचे बासरीचे सूर अगदी खास.. बंगाली ढंगाचे.. इंटिरियर पश्चिम बंगालमधलं नदीकाठचं एखादं खेडं..नदीच्या बाजूनेच छान पायवाट गेलेली..बाकी सारं हिरवंगार.. हे जयदेवसाहेब कुठून काय आणतील याची कल्पना येत नाही..

आणि मग मास्टरपीस म्हणावी अशी रुबाई -

एक बरस में, एक बार ही जगती होली की ज्वाला,
एक बार ही लगती बाज़ी, जलती दीपों की माला,
दुनियावालों, किन्तु, किसी दिन आ मदिरालय में देखो,
दिन को होली, रात दिवाली, रोज़ मनाती मधुशाला

अरे येऊन तर बघा एकदा आमच्या मधुशालेत.. दिसभर इथे रंग खेळले जातात..आणि तीनसांजांना इथे दिव्यांची रोषणाई होते.. दिसभर आम्ही रंगून जातो पुरणपोळी आणि भांगेच्या नानाविध रंगात..आणि संध्याकाळी दिवाळीच्या फटाकेफराळाची मैफल जमवतो. वर्षातनं एकदा होळी किंवा दिवाळी हा संकुचितपणा इथे नाही..!

दिन को होली, रात दिवाली... निषाद..गंधार आणि 'गमग' संगती बेचैन करते आहे मला.. असं वाटतं की त्या 'गमग' नंतर एकदाची ती 'गमप..रेसा..' संगती घ्यावी आणि त्या गौडसारंगाला आपल्या मधुशालेत प्रवेश द्यावा..!

(वाचकांचा थोडा हिंदुस्थानी अभिजात संगीताचा अभ्यास असणं आवश्यक आहे.. अगदी 'इंडियन आयडॉल' होण्याइतपत नाही..पण थोडातरी आवश्यक आहे..;)

पुढे पुन्हा सुंदर सतार आणि बासरी.. गाडी थोडीशी नटाकडे वळते का हो? शुद्ध नट की सार नट ते काय आपल्याला कळत नाही..आम्ही पारंपारिक किराणावाले. अनवट जयपूरवाले नाही..पण थोडा तरी नट नक्की आहे..

अधरों पर हो कोई भी रस जिहवा पर लगती हाला,
भाजन हो कोई हाथों में लगता रक्खा है प्याला,
हर सूरत साकी की सूरत में परिवर्तित हो जाती,
आँखों के आगे हो कुछ भी, आँखों में है मधुशाला

अधर म्हणजे ओठ, आणि भाजन म्हणजे भांडं, बर्तन...:)

हर सूरत साकी की सूरत में परिवर्तित हो जाती,

इथे थोडा उत्तरांगातला हमीर आहे बरं का..

हर सूरत साकी की सूरत
विवाह करुनी मदन जाळिला..

काय जमतात का सूर..?! :)

गाणं कसंही शिकावं हो.. त्यावर प्रेम करत ते शिकत रहाणं महत्वाचं..!

प्रत्येक सूरत, प्रत्येक चेहरा त्या साकीसारखाच दिसू लागतो आणि मग डोळ्यासमोर काहीही असलं तरी डोळ्यात मात्र मधुशालाच असते..

आँखों के आगे हो कुछ भी, आँखों में है मधुशाला

काय लिहून गेलेत थोरले बच्चन..क्या बात है..!



सुमुखी तुम्हारा, सुन्दर मुख ही, मुझको कन्चन का प्याला
छलक रही है जिसमें माणिक रूप मधुर मादक हाला,
मैं ही साकी बनता, मैं ही पीने वाला बनता हूँ
जहाँ कहीं मिल बैठे हम तुम़ वहीं गयी हो मधुशाला

आता थोडा जयजयवंतीचा रंग दिसू लागतो बरं का..

तुझा चेहरा हाच जणू एक कांचनाचा प्याला ज्यात ती माणिकरुपी, लाल मदिरा..छलकते आहे..मग मीच साकी बनतो आणि पिणाराही मीच..

आणि मग जिथे आपण बसतो..चार सुखदु:खाच्या गोष्टी करतो..सुखदःख वाटतो...हमराज, हमसफर होतो..तिथेच मधुशाला अवतरते..

ठराविक जागेवर, ठराविक चार भिंती आणि छ्त असलेला गुत्ता अपेक्षितच नाही बच्चनसाहेबांना.. त्यांची मधुशाला खूप व्यापक आहे, विशाल आहे..!

दो दिन ही मधु मुझे पिलाकर ऊब उठी साकीबाला,
भरकर अब खिसका देती है वह मेरे आगे प्याला,
नाज़, अदा, अंदाजों से अब, हाय पिलाना दूर हुआ,
अब तो कर देती है केवल फ़र्ज़ - अदाई मधुशाला...

आता थोडी मारुबिहाग, थोडी नंदातली बासरी..

पण आता थोडी तक्रार आहे त्या साकीबालाबद्दल..ती तिचं केवळ कर्तव्य करते आहे अशी कुठेतरी नाराजी आहे..

'वह मेरे आगे प्याला..' नंदचा काय सुरेख रंग सांडला आहे इथे..!

'नाज', 'अदा'.. - किती सुरेल, मधुर आणि मोकळा तार षड्ज लावला आहे मन्नादंनी..'नाज़, अदा, अंदाजों से अब...' म्हणतानाच मन्नादांचा सुंदर अंदाज पाहा..

मी काही गाण्यातली कुठली विशारद वगैरेची पदवी घेतलेली नाही परंतु अंदाजाने गायचं नसतं तर गायकीत अंदाज असावा लागतो इतपत तरी आता कळायला लागलंय.. विंडियन आयडॉलच्या परिक्षेस बसायला आता हरकत नाही..! ;)

'हाए पिलाना दूर हुआ..' मधली 'गम'पम'रेसा' संगती केवळ विलक्षण..!

अब तो कर देती है केवल फ़र्ज़ - अदाई मधुशाला...

नुसतं कर्तव्य नकोय.. कुणीतरी प्रेमाने ती हाला आम्हाला परोसली पाहिजे.. नाहीतर मग ती मधुशाळाच नव्हे..

आता इथून थोडी अजून गहन होत जाते मधुशाला...मृत्यूची जाणीव असलेली, थोडी समारोपाची मधुशाला..स्वरही बदलतात..थोडे गंभीर होतात.. नट, मारुबिहाग, जयजयवंती, हमिराची अल्लडता रहात नाही..

पुन्हा पाहू केव्हातरी पुढल्या भागात..

-- तात्या अभ्यंकर.

June 25, 2013

मधुशाला भाग १

जयदेव..

हिंदी चित्रपटसृष्टीतला इतरांच्या मानाने तसा दुर्लक्षित राहिलेला परंतु एक असामान्य प्रतिभावंत संगीतकार. हिंदी चित्रसृष्टीत संगीतकार म्हणून त्यांनी काम केलंच परंतु त्यांनी अजून एक अक्षरश: शिवधनुष्य पेलावं असं एक काम करून ठेवलं आहे आणि ते म्हणजे कवी हरिवंशराय बच्चन यांच्या मधुशाला या काव्याला संगीतबद्ध केलं आहे. मधुशालेतल्या चार चार ओळींच्या रुबायांना त्या त्या मुडात बांधणं हे माझ्या मते हे अतिशय म्हणजे अतिशय अवघड काम आहे आणि म्हणूनच तितकंच मोठं आहे. अगदी आभाळाइतकं मोठं म्हणावं इतकं..!





दुधात साखर म्हणजे विलक्षण गोड आणि लचिल्या गळ्याच्या मन्नादांनी जयदेवांची ही मधुशाला गायली आहे. एका एल्पी रेकॉर्डमध्ये मावतील इतपत काही निवडक रुबायांची मधुशालेची एल्पी रेकॉर्ड निघाली त्यालादेखील आता खूप वर्ष झाली परतु आश्चर्याची आणि खेदाची गोष्ट अशी की मधुशालेवर अशी एक इतकी सुंदर रेकॉर्ड उपलब्ध आहे ही गोष्देखील आजही अनेकांना माहीत नाही..

अनेक वर्षांपूर्वी मुंबैच्या एन सी पी ए च्या संगीत लायब्ररीत जयदेवांनी संगीतबद्ध केलेली आणि मन्नादांनी गायलेली ही मधुशाला एकदा माझ्या ऐकण्यात आली आणि अक्षरश: स्वर्ग हाती लागल्याचा आनंद झाला. त्यानंतर मी जेव्हा जेव्हा एन सी पी ए ला गेलो तेव्हा तेव्हा या रेकॉर्डची अक्षरश: पारायणं केली तरीही समाधान होत नाही..!

या एलपी रेकॉर्डच्या पहिल्या भागातल्या रुबायांचा मूड जयदेवांनी हलका ठेवला आहे. आणि दुस-या भागातील सगळ्या रुबाया थोड्या गंभीर स्वरावलींमध्ये बांधल्या आहेत.

आज आपल्या सुदैवाने यूट्यूबवर ही रेकॉर्ड ४ भागांमध्ये उपलब्ध आहे.

त्याचा पहिला भाग इथे एका..- http://www.youtube.com/watch?v=TAPpsLSJvtE

सुरवातीला सुरेख लागलेला तानपुरा आणि सुंदर बासरी..

मदिरालय जाने को घर से चलता है पीनेवला
'किस पथ से जाऊँ?' असमंजस में है वह भोलाभाला
अलग-अलग पथ बतलाते सब पर मैं यह बतलाता हूँ
राह पकड़ तू एक चला चल, पा जाएगा मधुशाला।'

या ओळी खुद्द हरिवंशराय बच्चन यांनी स्वतः अतिशय सुरेल गायल्या आहेत. चाल अर्थातच त्यांची स्वत:ची. जयदेवांनी त्यांचा आणि त्यांच्या ह्या मूळ चालीचा मान ठेऊन ही पहिली रुबाई त्यांच्याच आवाजात, त्यांच्याच चालीत ध्वनिमुद्रित केली आहे हे अगदी विशेष म्हणावं लागेल..

हरिवंशराय बच्चन यांचा आवाज अगदी टिपिकल म्हणावा असा, थोडासा थोरल्या पंचमदांसारखा.. परंतु अतिशय सुरेल..'पिनेवाला..' च्या सुरावटीतली 'गमग' संगती अगदी 'झंडा उंचा रहे हमारा..' तल्या 'हमारा'शी जुळणारी.. मजा येते ऐकायला..

'अलग अलग पथ बतलाते सब..' मधील 'पध' आणि तीव्र मध्यम केवळ खास.. अगदी सुरेल..जियो..!

सुन, कलकल़ छलछल़ मधुघट से गिरती प्यालों में हाला
सुन, रूनझुन रूनझुन चल वितरण करती मधु साकीबाला
बस आ पहुंचे, दुर नहीं कुछ, चार कदम अब चलना है
चहक रहे, सुन, पीनेवाले, महक रही, ले, मधुशाला..

इथून पुढे मन्नादांनी हे शिवधनुष्य पेललं आहे.. अगदी सहज आणि गोड गळ्याची गायकी..दैवीच प्रकार सगळा...!

केहरव्याचा थोडा अनवट ठाय ठेका. कल कल छल छल हे शब्द किती सुरेख लयीत पडले आहेत पाहा..आणि 'सुन रुनझुन रुनझुन चल' नंतर किंचितशा पॉजने क्षणभर लय रोखून धरली आहे आणि 'वितरण' शब्दावर किती सहज मोकळी केली आहे..! 'वितरण' हा शब्ददेखील खास आहे.. 

'बस आ पहुंचे, दुर नहीं कुछ, चार कदम अब चलना है'

'आलोच की आता..ही इथे आहे मधुशाला हाकेच्या अंतरावर..' हे आपण ज्या सह्जतेने म्हणू अगदी तीच सहजता जयदेवांनी ठेवली आहे आणि मन्नादांनी गायली आहे..!

ऐकायला सोपं वाटतं परंतु गायकीच्या दृष्टीने हे खूप कठीण आहे हे लक्षात घेतलं पाहिजे.. 'इंडियन आयडॉल' किंवा 'महागायक' होण्याइतकं हे सहजसोपं नाही..!

'चहक रहे, सुन, पीनेवाले, महक रही, ले, मधुशाला..'

प्रत्येक वे़ळेस रुबाई पूर्ण करताना ठेवलेला ओघवता ठेका मन प्रसन्न करतो.. 'चहक रहे' च्या स्वरातील ममत्व आणि 'पिनेवाले' शब्दातला शुद्ध गंधार..! काय बोलावं?

लाल सुरा की धार लपट सी कह न इसे देना ज्वाला
फेनिल मदिरा है, मत इसको कह देना उर का छाला
दर्द नशा है इस मदिरा का विगत स्मृतियाँ साकी हैं
पीड़ा में आनंद जिसे हो, आए मेरी मधुशाला

फेनिल मदिरा है, मत इसको कह देना उर का छाला

'मत' हा शब्द खास मन्नादांनीच उच्चारावा.. आणि 'दर्द नशा है इस मदिरा का विगत स्मृतियाँ साकी हैं' यातला दर्द काही औरच.. 'विगत स्मृतियाँ साकी हैं' हे शब्द बेचैन करतात..!

'पीड़ा में आनंद जिसे हो, आए मेरी मधुशाला..' यातल्या 'पीडा' शब्दातील शुद्ध गंधाराला केवळ नमस्कार..किती गोड आणि हळवा सूर आहे मन्नादांचा...!

धर्मग्रन्थ सब जला चुकी है जिसके अंतर की ज्वाला
मंदिर, मसजिद, गिरिजे, सब को तोड़ चुका जो मतवाला
पंडित, मोमिन, पादिरयों के फंदों को जो काट चुका
कर सकती है आज उसी का स्वागत मेरी मधुशाला..

माझ्या मते या ओळी डॉक्टरेट कराव्यात अशा आहेत..!

लालायित अधरों से जिसने, हाय, नहीं चूमी हाला,
हर्ष-विकंपित कर से जिसने, हा, न छुआ मधु का प्याला,
हाथ पकड़ लज्जित साकी को पास नहीं जिसने खींचा,
व्यर्थ सुखा डाली जीवन की उसने मधुमय मधुशाला

किती म्हणजे किती मॅच्युअर्ड स्वरावली आहे या ओळींची! कसदार, खानदानी म्हणावी अशी.. आणि मन्नादांचा 'देख कबिरा रोया..' किंवा 'पुछो ना कैसे..' मध्ये जसा मुरलेला स्वर लागला आहे ना, अगदी तसाच स्वर इथे लागला आहे. बिमलदांच्या एखाद्या जुन्या चित्रपटाचा दर्जा, किंवा मदनमोहनच्या संगीताचा जो दर्जा..अगदी तोच दर्जा जयदेवांनी जपला आहे..केवळ आणि केवळ खानदानी..!

इथे पहिला भाग संपतो.. उत्तरोत्तर ही मधुशाला अजून रंगत जाते, मुरत जाते. अर्थावर कुठेही कुरघोडी न करता अर्थाला अगदी उचलून धरणारी जयदेवांची स्वररचना आणि मन्नादांची गायकी..

पुढील तीन भागांवर पुन्हा केव्हातरी. जसं जमेल तसं लिहिणार आहे, निदान तसा प्रयत्न करणार आहे. पण मला पूर्ण कल्पना आहे की जयदेव-मन्नादांची ही मधुशाला केवळ शब्दातीत आहे..!

-- तात्या अभ्यंकर.

June 10, 2013

अंधेरी ते वसई..एक छोटेखानी प्रकटन.. :)

काही स्थानकं आणि काही आठवणी.. आज जरा अंधेरी ते वसई हा पश्चिम रेल्वेचा पट्टा आला डोळ्यासमोर..

अंधेरीची माधुरी दीक्षित..योगीनगर, अंधेरी पूर्व. अगदी योगीनगरच्या गणेशोत्सव मंडळातला माधुरीचा नाचदेखील आम्ही प्रचंड गर्दीत जाऊन पाहिला.. पुढे ती एकदा अंधेरीच्या विजयनगरीतल्या नेहमी चट्टेरेपट्टेरी हाफ प्यँन्ट घालून सा-या विजयनगरीत वावरणा-या गोखल्यांकडे आली होती. सौ गोखले आणि माधुरीची आई म्हणे काहीतरी चुलत की मावस बहिणी-बहिणी.. पुढे माधुरी जाम फेमस झाली आणि मग तिचं गोखल्यांकडे येणंही बंद झालं.. गोखले वारले तेव्हा फक्त ५ मिनिटं कारमधून येऊन चटईवर निजलेल्या गोखल्यांना बघून गेली म्हणे..

माधुरी ६८ सालची. आम्ही ६९ चे. आमच्यापेक्षा एकाच वर्षाने मोठी..महाविद्यालयीन वर्षाच्या आसपासच तिचे परिंदा आणि तेजब आले. माधुरी तेव्हा आमच्या कॉलेजातलीच कुणी वाटायची.. साले आम्ही सगळेच तेव्हा माधुरीच्या पिरेमात पडलो होतो..!

गोरेगाव म्हटलं की जसं गोरेगाव पूर्वेला स्थानकाच्या बाहेरच असलेलं गाळवणकरशेठचं हॉटेल श्रीसत्कार आठवतं..तसंच गोरेगाव म्हटलं की मनाली दीक्षित आठवते.. ही मनाली फार पूर्वी मुंबै दूरदर्शनवर निवेदिका होती.. कुठल्याश्या अल्लड, नासमज वयात आम्ही साला या मनालीच्याच प्रेमात पडलो होतो.. काय प्रसन्नवदनी होती..! वा..!

९.१७ च्या ठाणा फास्ट गाडीला चित्रा जोशी असायची.. विलक्षण आकर्षक दिसायची.. मिश्किल होती. गाडी स्थानकात शिरता शिरताच पटकन उडी मारून खिडकी पकडायची! पुढे चित्राला कांदिवलीला दिल्याचं ऐकलं.. जळ्ळी कांदिवली ती..! आमचं ठाणं काय वैट होतं? राहिली असती चित्रा ठाण्यातल्या ठाण्यातच तर काय बिघडणार होतं..?

पण मग केवळ चित्राला तिथे दिली म्हणून मग मला उगाचंच कांदिवली आवडू लागली..आता आयुष्यात जेव्हा जेव्हा कांदिवली क्रॉस करतो तेव्हा तेव्हा ९.१७ च्या ठाणा फास्ट मधली मिश्किल चित्रा आठवते आणि तात्यामामा उगाचंच गालातल्या गालात हसतो आणि कांदिवली स्टेशन नकळत मागे पडतं..

वसई.. माझं एक अतिशय लाडकं गाव. वसईची ताजी मच्छी, तिथली लोकल दारू, आणि वसईची खाडी..

कोणे एकेकाळी वसईच्या मर्लीन नावाच्या एका बाटग्या खिरिस्तावणीच्या पिरेमात पडलो होतो. काय रसरशीत दिसायची आमची मर्लीन..! प्लंबर फर्नांडिस हा माझा दोस्त. त्याचं गाव वसई, फर्नांडिसची आई घरीच दारू बनवायची. अगदी उत्तम चवीची आणि स्कॉचसारखीच लाईट..! (याच फर्नांडिसची सख्खी मावशी खारदांड्याला दारू बनवायची. तिला सगळे 'ज्यो आन्टी' म्हणायचे. धर्मेन्द्र, प्राण, अशोक कुमार ही मंडळी खारदांड्याच्या ज्यो आन्टीच्या खोपटवजा गुत्त्यात बसून दारू प्यायचे. विलक्षण होती ही खारदांड्याची ज्यो आन्टी. पूर्वी एकदा केव्हातरी तिचं खूप छान व्यक्तिचित्र लिहिलं होतं मी पण जळ्ळं कुठे सेव्ह केलंय ते आजही सापडत नाही. असो..)

फर्नांडिसच्या आवशीला मर्लीन दारू बनवायला मदत करायची. मर्लीनचा बाबा हा होल्सेलर कोळी होता..बॉबीमधला प्रेमनाथ दिसतो तसाच दिसायचा आणि लुंगीही तशीच नेसायचा. वसईचा बाटगा कोळी होता मर्लीनचा बाबा
..
आम्ही कधी वसईला गेलो की फर्नांडिसची आई मला प्रेमाने घरी बनवलेली दारू द्यायची.. आणि मर्लीन सुरमई तळून आणायची..!

असतात अशा काही काही आठवणी. त्या त्या स्थानकांच्या आठवणी.. तसं म्हटलं तर अजून दादर आहे, डोंबिवली आहे, झालच तर परळही आहे.. अहो शेवटी आमच्या आवडीनिवडी मध्यमवर्गीय, त्यामुळे स्थानकंही मध्यमवर्गीयच.. खार वेस्टची कुणी पूनम अग्रवाल किंवा बँन्ड्राची कुणी दीपा गोयल किंवा पूजा ओबेरॉय आम्हाला कशाला माहिती असणारेत?!

असो.. आज मात्र अचानक फर्नांडिसच्या आईने केलेल्या दारुची आणि मर्लीनच्या सुरमईची आठवण झाली. परंतु 'मर्लीन, की तिची ताजी फडफडीत सुरमई, यातलं जास्त रसरशीत कोण?' हा प्रश्न मात्र आजही सुटलेला नाही..! :)

-- तात्या फर्नांडिस.

April 25, 2013

कोलाज.. तिच्या काही आठवणींचं....

खूप छान होती ती, गोड होती...

"जत्रेतलं मोठं चक्र. त्यात बसायला खूप आवडायचं तिला. पण पाळणा वरती गेला की खूप घाबरायची ती. गच्च डोळे मिटून माझा हात घट्ट धरून ठेवायची.." - तिच्या आठवणी गोळा करण्याच्या नादात एकदा वहिदाजींना भेटलो होतो तेव्हा त्यांनी सांगितलेली ही आठवण..

आंब्याचं लोणचं, भाजणीचं थालिपीठ, ब्राह्मणी पध्दतीचा लग्नी मसालेभात, वांग्याचं भरीत हे तिचे अत्यंत आवडते खाद्यपदार्थ...

कधी मूड आला तर रात्रीच्या सुमारास ती बराच वेळ मरीनड्राईव्हच्या समुद्रावर हवा खात बसायची. तिला स्वतच्या असीम सौंदर्याचा जराही गर्व किंवा अभिमान नव्हता. मरीनड्राईव्हला Queen's Neckless म्हणतात आणि 'ती Queen म्हणजे मीच, हा रस्ता म्हणजे माझाच Neckless आहे' असं मात्र ती गंमतीने म्हणायची. मला जर कधी या संदर्भातला निर्णायक अधिकार प्राप्त झाला तर मी मरीनड्राईव्हच्या रस्त्याला तिचं नांव देईन..

mb

फारा वर्षांपूर्वी वरळी सीफेसला बाबूलाल नावाचा एक पाणीपुरीवाला होता. तिला बाबूलालची पाणीपुरी अत्यँत प्रिय होती. बाबूलालच्या मुलाला धंद्यात मुळीच रस नव्हता पण चांगली नौकरीही मिळत नव्हती. खूप खटपट करून तिने बाबूलालच्या मुलाला टाटासमुहात चिकटवला होता अशी आठवण वहिदाजींनी सांगितली होती. मरण्यापूर्वी फक्त दोन दिवस आधी, ऑक्सिजनवर असताना तिने बाबूलालची पाणीपुरी खायची इच्छा व्यक्त केली होती...!

मथुरापेढा, अजमेरी कलाकंद, आणि आमच्या मुंबैच्या मेरवनचा मावाकेक तिला खूप आवडत असे. 'मुंबै माझं First Love' असं ती म्हणत असे आणि त्यानंतर तिला लखनऊ आवडत असे. खूप निष्पाप, निर्विष होती ती...

अंथरुणावर खिळण्यापूर्वीची २-३ वर्ष ती स्पूलवरती एकटीच दीदीची गाणी ऐकायची आणि रडायची. अंथरुणावर खिळल्यावर दीदी तिला एकदा भेटायलाही गेली होती तेव्हा दीदीचा हात हातात घेऊन खूप रडली होती ती...

मुंबईत आता बांद्र्याला तिची कबर आहे..तिच्यावर भरपूर धूळ आहे..

खरं तर त्या कबरस्तानातील तिची कबरही आता हरवत चालली आहे..!

खुदा निगेहेबान हो तुम्हारा या गाण्यात,

उठे जनाजा जो कल हमारा
कसम है तुमको न देना कांधा...!


हे तिनं म्ह्टलं होतं ते तसं एका अर्थी खरंच ठरलं....

शेवटली काही वर्ष फार एकाकी होती ती.. कुणी भेटायला येईल का? निदान फोनवर तरी कुणी बोलेल का..?

कुठल्याही चित्रपटाच्या शुटींगच्या अखेरच्या दिवशी सर्व कामगारांना भरपूर मिठाई वाटायची ती...

तिचा तो अरेबियन व्हिलाही आता नामशेष झाला.. आम्हाला ती वास्तूही जतन करून ठेवता आली नाही..!

इथे वेळ कुणाला आहे..? शापित का होईना, परंतु मधुबाला नावाची एक कुणातरी यक्षिण होती हे देखील आता आम्ही फार काळ लक्षात ठेवू की नाही, हे माहीत नाही..!

-- तात्या.

April 10, 2013

पंजाब सिन्धु गुजरात मराठा...

कुठलेही, किंवा खास करून सी एस टी चे बाहेरगावच्या गाड्यांचे आरक्षण सभागृह..
इथे कधी गेलो तर का माहीत नाही, परंतु मला विलक्षण आनंद होतो, मन अगदी सुखावून जातं..

कुणी सरदार भटिंड्याचं बुकींग करण्याकरता उभा असतो.. अजून दोघंतिघं सरदार जे असतात त्यांना दिल्लीला जायचं असतं.. या यूपी-बिहारच्या भय्या लोकांना जसं मुंबईचं वेड, तसं तमाम सरदार लोकांना दिल्लीचं विलक्षण आकर्षण..!

कुणी जौनपुरचा भैय्या अगदी उद्याच निघायचं या तयारीने आलेला असतो.. त्याला ते वेटींग, आर ए सी, तत्काल..वगैरे जाम काही समजत नसतं..

कुणी बिहारी मुजफ्फरपूरला जाणार्‍या पवन एक्सप्रेसच्या मागे लागलेला असतो..

तर चारपाच जणांचं एखादं गुजराथी टोळकं.. राजकोटची तिकिटं काढण्यात गुंग असतं.. त्यांना लग्नाकरता राजकोटला जायचं असतं त्यामुळे त्यांना एकदम २०-२५ तिकिटं हवी असतात..

तर कधी एखादा टिपिकल बंगाली म्हातारा अगदी बरोब्बर ९० की १२० दिवस आधीच हावड्याला जाणार्‍या गीतांजलीकरता उभा असतो..

दिल्लीला जाण्याकरता तर अनेक जण आलेले असतात.. तरूण, तरुणी, म्हातारा, म्हातारी, बिझिनेसवाले.. कुणी हवापालट, तर कुणी नौकरीधंद्याच्या निमित्ताने, कुणी शादीकरता तर कुणी इंटरव्ह्यू करता..

दोघं हिरे व्यापारातले मारवाडी. ते बांद्रा - जोधपूर सूर्यनगरी एक्सप्रेसमध्ये कुठे कन्फर्न जागा मिळते आहे का या विचाराने सूर्यनगरीची करुणा भाकत असतात..

तर कुणी एखादा केळकर, पटवर्धन किंवा बापट नावाचा टिपिकल पुणेकर त्याचं आणि त्याच्या बायकोचं इंद्रायणीचं तिकिट घेण्याकरता उभा असतो..

साऊथची गडबड तर काही विचारू नका..त्यातसुद्धा केरलावाले चिक्कार.. कुणाला पलक्कड, तर कुणाला थेट थिरुवनंतपुरम.. कुणा तमिळीला मदुराईला जायचं असतं.. तर कुणी रामी रेड्डी गुंतुर, विशाखापटणमची करुणा भाकत असतो..

क्रेडीटकार्डवाल्यांची लाईन वेगळी.. वरिष्ठ नागरिकांची लाईन वेगळी..

सेकन्ड एसी वाले तर त्या रिझर्वेशन हॉलमध्येही आपण सेकन्ड एसीमध्येच बसलेले आहोत असे वावरत असतात.. बाकी मात्र सारी जनता स्लीपर क्लासवाली.. अगदी एस १ ते एस १० मधली..

एकंदरीतच तो सारा नजारा पाहून दिल खूश होऊन जातो माझा...

पंजाब सिन्धु गुजरात मराठा,
द्रावि़ड़ उत्कल बंग ।
विन्ध्य हिमाचल यमुना गंगा,
उच्छल जलधि तरंग

याचं सुरेख दर्शन होतं..!

-- तात्या.

March 18, 2013

कधी वाटतं..

कधी वाटतं..

नाशिकला तात्यासाहेब शिरवाडकरांच्या
घरी भरणा-या सामान्य लोकांच्या दरबारात सामिल व्हावं..

तर कधी वाटतं...

भाई आणि सुनिताबाईंच्या सोबत एखादी
संध्याकाळ घालवावी...त्यांच्याकडून कविता ऐकाव्या..

कधी वाटतं..

बाबूजींच्या पायाशी बसून
'झाला महार पंढरीनाथ..' किंवा
'निजरुप दाखवा हो..' असं काहितरी शिकावं..

तर कधी वाटतं..

थेट उठून पेडररोडला दीदीच्या घरी जावं..
आणि तिच्या पायांना मिठी मारावी..

कधी वाटतं...

हळूच, पावलांचा आवाज न करता
कलाश्री बंगल्यात शिरावं...
आतून भन्नाट जुळलेल्या निषादाच्या
तानपु-यांच्यात अण्णांनी सुरू केलेला
पुरिया कानी पडावा..

वाटलंच तर हळूच हिंमत करून आत जाऊन
चुपचाप ऐकत बसावं..

नाहीच जर हिंमत झाली..

तर कलाश्रीच्या अंगणातली
थोडी माती कपाळावर अबीरबुक्क्यासारखी लावावी
आणि माघारी फिरावं...!

-- तात्या.